11:21/30.07.2020 25

LOKAL SEYSMOTEXNOGENEZ LABORATORIYASI

Laboratoriya mudiri - fizika-matematika fanlari doktori

Lutfulla Abdullayevich Hamidov

Laboratoriya tashkil etilgan yili. Laboratoriya O'zbekiston Respublikasi FA Prezidentining 1986-yil 1-apreldagi 55-son qarori asosida tashkil etilgan. O'sha paytdan 1994-yilgacha laboratoriyani texnika fanlari doktori L.M. Plotnikova boshqargan.

Laboratoriya xodimlari. Matematik modellashtirish laboratoriyasi texnogen seysmiklik yo'nalishini birlashtirgan holda qayta tashkil etilganidan so'ng, laboratoriyada 8 kishi ishlamoqda, ulardan bittasi fizika-matematika fanlari doktori, ikki nafari fan nomzodi, uchta kichik ilmiy xodim va katta ilmiy xodim-stajyorlar (doktorantlar)dir.

Laboratoriyaning asosiy ilmiy yo'nalishi. yirik gidrotexnika inshootlari, gaz va boshqa foydali qazilma konlarining joylashgan hududlarida texnogen seysmiklikni o'rganish, shuningdek, suv omborlari quriladigan hududlar va unga tutash zonalarni seysmik mikrorayonlashtirishdan iborat.

Qurilayotgan va ishlayotgan to'g'onlar uchastkalarida ularning ishonchliligini ta'minlash maqsadida muhandislik va seysmometrik kuzatuvlar, seysmogeodinamik jarayonlarni matematik fizika usullari bilan modellashtirish; yer qobig'ining fizika-mexanik sharoitlari uchun kuchlanganlikning buzilish va konsentratsiya nazariyasida geomekanik muammolarni yechishning raqamli va tahliliy usullarini ishlab chiqish; seysmik rayonlashtirish va seysmik xatarlarni baholash bilan bog'liq geofizika masalalarini hal qilish uchun ixtisoslashtirilgan avtomatlashtirilgan tizimlarni ishlab chiqish laboratoriya tadqiqotlarining asosiy yo'nalishlari hisoblanadi.

Tarix – ilmiy yutuqlar

Laboratoriyada o'z vaqtida Mehnat Qahramoni, akademik X.A. Rahmatullin, texnika fanlari doktori YA.U.Saatov, fizika-matematika fanlari doktori T.U.Ortiqov, fizika-matematika fanlari doktori F.F.Zifvutdinov kabi dunyoga mashhur olimlar ish olib borgan. Laboratoriya faoliyati davomida 6ta fan doktori va 19ta fan nomzodlari bitirib chiqarilgan.

Laboratoriya Fan va texnologiyalar agentligi, Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Fan va texnologiyalarni rivojlantirishni muvofiqlashtirish qo'mitasi, O'zbekiston Respublikasi FA Fundamental tadqiqotlarni qo'llab-quvvatlash jamg'armasining davlat grantlarini amalga oshirishda faol ishtirok etmoqda.

O'tgan davr mobaynida 24ta ilmiy hisobot tayyorlandi. So'nggi 5 yil ichida laboratoriya xodimlari 47dan ortiq tadbir va konferensiyalarda qatnashdilar. Dastur to'plamlari uchun 3ta patent olindi.

Laboratoriya faoliyati davomida xodimlar tomonidan 7ta fundamental va 5ta amaliy tadqiqotlar bajarildi, ularning natijalari ilmiy ma'ruzalarda hamda respublika va xorijiy nashrlardagi 175dan ortiq ilmiy maqolalarda e'lon qilindi.

Laboratoriya mutaxassislari respublika xalq xo'jaligining tegishli tarmoqlari uchun "Geofizika" va "Muhandislik geologiyasi" mutaxassisliklari bo'yicha bakalavrlar va magistrlarni, shuningdek "Geofizika" mutaxassisligi bo'yicha geologik, mineralogik va fizika-matematika fanlari yo'nalishida yuqori malakali kadrlar tayyorlashi mumkin.

Laboratoriya tadqiqotlari natijalari energetika, suv xo'jaligi, tog'-kon sanoati, suv omborlari, gaz va neft konlaridan foydalanish sohasida ularning seysmik barqarorligini baholash uchun qo'llanilmoqda.

Suv omborlaridan foydalanishda tabiiy geomexanika jarayonlarining namoyon bo'lishidan tashqari, gidrotexnik inshootlar joylashishining geologik muhitiga texnogen ta'sir ko'rsatilishi bilan bog'liq jarayonlar soni ko'payishi aniqlandi. Mikroo'choqli hududlarda vayron bo'lish jarayonlarining xususiyatlarini va ajralgan seysmik energiyalarni, shuningdek notekis deformatsiyalarni baholash amalga oshirildi. Hisorak va To'palang suv omborlari va yaqin atrofdagi tog'li hududlar uchun chuqurlik bo'yicha siljishlar turlarining tasqimlanishi o'rganildi. Chuqurlik oralig'i 2 km.dan 5 km.gacha, ba'zi joylarda esa 10 km.dan oshadi. Sharg'un-Sariosiyo va Boysun-Hisor hududlarida chuqurlikning oshib borishi bilan siljishlarning mikrootilma turlari ko'paymoqda. Shimoliy Hisorak mintaqasida >2 km chuqurlikda surilishlarning siljituvchi tarkibiy qismlari makrobuzilishining o'sishi tendensiyasi kuzatilmoqda.

O'rtacha qiymatlarda va birinchi yaqinlashishda O'zbekistonda suv omborlarining maksimal deformatsiya ta'sir zonalari ularning maksimal hajmiga qarab baholandi. Eng keng tarqalgan deformatsiyalar – bu asosiy tadqiqotlar o'tkaziladigan suv omborlaridir. O'zbekiston janubidagi suv omborlarining deformatsiya ta'siri zonalari yaqinidagi kuchlanishlarning yuqori konsentratsiyasi va ob'ektlarning ta'sir zonasidagi asosiy kuchlanish harakat yo'nalishlari aniqlandi. Liniyali tasavvurlardagi suv omborlarining deformatsion ta'sir zonasidagi asosiy kuchlanishlar baholandi, natijada (siljish yoki vayron qilish imkoniyatini yaratadigan) o'rganilayotgan zonadagi kuchlanishlarning o'zgarishini birlamchi baholash amalga oshirildi.

Yirik texnogen ob'yektlarning ishlashi bilan bog'liq bo'lgan seysmiklikning o'zgarishi va seysmik xavfni baholashning xususiyatlari o'rganildi. Vayron bo'lish jarayoniga, ehtimol, suvning absorbsion pardalarining yoruvchi ta'siri ham yordam berishi mumkinligi aniqlandi. Hisor tog'lari markaziy qismining o'choqlari mexanizmlari nodal yassiliklardan birining shimolga, shimoli-g'arbga, ikkinchisining janubga, janubi-sharqqa yo'naltirilganda siljish mikrosurilishi (yoki ozgina ko'tarilish komponenti bilan) bilan tavsiflanadi. O'rganish ob'yektiga seysmik ta'sir ko'rsatishi mumkin bo'lgan eng katta magnitudali seysmogen tuzilmalar ajratildi. Hisorak va To'palang zonalari (K≥8) uchun ahamiyatli energiya markazlarida mikro siljishlar mexanizmlari va turlarining maydonli tarqalishini hamda intensivlik koeffitsientini o'rganish natijasida hududlarning yaqin zonasida deformatsiyalangan holatning kompleks manzarasi aniqlandi.

G'arbiy Tyanshanda Chorvoq suv ombori ta'sir zonasi uchun va Karjontov uzilmasi bo'yicha mikrozilzilalar o'choqlaridagi siljishlarning yanada salmoqli turlarini o'ta muhim relyefni hosil qiluvchi yoriqlar bilan muvofiq keluvchi surilmalar va siljuvchi-surilmalar tashkil etishi aniqlandi. O'zbekistonning janubidagi o'choqlarda shimoli-g'arbiy yoyilma yassiligi bo'yicha siljigan, siljima-uzilgan yoki siljima-otilgan yoriqlar ustunlik qiladi.

O'zbekistonning Chorvoq, Andijon, Hisorak, Pachkamar va To'palang suv omborlari zonalarining umumiy va fon seysmik xususiyatlarini tahlil qilgan holda shu narsa aniqlandiki, 2010-yildan 2017-yilgacha davrdagi materiallar bo'yicha K≥9.0 energiya toifasiga ega va so'nggi yillarda – 2014-yildan 2016-yil iyuniga qadar K≥8.0 energiya toifasiga ega seysmik rejim shuni ko'rsatadiki, zilzilalar soni va epitsentrlarning zichligi o'rganilayotgan hududda turli yillarda har xil ekan. Bunday vaziyat hududlarning seysmik mikrorayonlashda dastlabki muhandislik-seysmologik parametrlariga va muhandislik-geologik sharoitlarning ballarning o'sishiga qo'shgan hissasini baholashda jiddiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.

Janubiy O'zbekiston suv omborlarining e'tiborli, barqaror seysmometrik kuzatuv tizimi va ma'lumot bazasi bilan ta'minlangan Hisorak suv ombori misolidagi joylashuv uchastkalarini ajratgan holda shu narsa aniqlandiki, O'zbekistonning janubi-g'arbiy qismidagi yuqori sezgir seysmik stansiyalardan sanalgan "Hisorak" va "To'palang" stansiyalari guruhi o'zining joylashuvi va yechimli imkoniyatlariga ko'ra, kam energiya toifasidagi zilzilalarini (taxminan K=7 bilan) qayd etishga qodir bo'lib, bu uning normal ishlashining ahamiyati va zarurligini belgilaydi.

Janubiy O'zbekiston suv omborlari zonalarida mahalliy o'choqlarning lokalizatsiyasi bo'yicha o'tkazilgan tabiiy tajriba seysmometrik tadqiqotlar natijasida seysmometrik o'lchovlar bazasi yaratildi. Mumkin bo'lgan tezlashuvlarni aniqlash uchun to'g'onlarning qirrasi va poydevoridagi zilzilalar va mikroseysmalarni sinxron qayd etish paketlari tayyorlandi.

Suv omborlaridan 100 dan 150 km.gacha radiusda joylashgan М≥2 dan yuqori magnitudaga va 150 dan 350 km. gacha radiusdagi 4⋝М⋝6dan yuqori magnitudaga ega zilzilalar katalogi bilan to'g'on poydevoridagi tezlanishlarning hisob-kitoblariga ko'ra, ASCII formatidagi mumkin bo'lgan kuchli zilzilalar akselerogramlari to'plami (kamida 7 ball) yaratildi. Materiallarning yanada ishonchliligi uchun potensial xavfli o'choq zonalarda bo'lgan kuchli zilzilalar (6 balldan yuqori) bo'yicha bir xil qaydnomalar to'plami talab qilinishi aniqlandi.

Janubiy O'zbekistonning Hisorak va Tupalang suv omborlari hududlarida seysmik stansiyalarni modernizatsiya qilish va barqaror ishlashini ta'minlash orqali, maksimal mumkin bo'lgan seysmik tezlashuvlarning 0,24-0,32 g atrofida yoki 8,0-9,0 ball oralig'ida bo'lishi aniqlandi. Tabiiy holatdagi o'zgartirilmagan massivlarda maxsus o'tkazilgan o'lchovlar ballning +0,5 ga o'sishini ko'rsatdi.

Xozirgi kunda O'zbekiston janubidagi Hisorak va To'palang suv omborlari atrofida К⋜7 energiya toifasidagi seysmiklikni qayd etish uchun mahalliy va mintaqaviy seysmik stansiyalar tarmog'i tashkil etildi. Texnogen seysmikligi bo'yicha tadqiqotlar olib borgan holda, biz O'zbekistonning 5ta yirik suv omborida mahalliy zilzilalarni kuzatish tizimini modernizatsiya qilmoqdamiz. Mahalliy kataloglar, seysmometrik ma'lumotlarni qayta ishlash uchun asos bo'lgan nostatsionar va statsionar raqamli seysmik kuzatuvlar tashkil etildi.

O'zbekistondagi suv omborlarining yaqin zonalari misolida yer qobig'ining kuchlanganlik-deformatsiyalangan holatini modellashtirish orqali, yuzaga kelishi mumkin bo'lgan ko'chki zonalarini yo'q qilish jarayonlarining xususiyatlari va ularning suv omborlarining deformatsion ta'sir zonasi makonidagi o'rni aniqlandi.

2018-2020- yillarda e'lon qilingan maqolalar

1. Хамидов Л.А., Ибрагимов А.Х., Артиков Ф.Р., Хамидов Х.Л., Ганиева Б.Р. Возможности оценки собственных колебаний плотин и влияния режима эксплуатации водохранилищ на локальную сейсмичность.// Доклады АН РУз - Ташкент.- 2018. - Ташкент.- №2.- 2018.- С.74-79.

5. Artikov F.R., Khamidov L.A. Effects of the operating regime of reservoirs on the state of local seismicity.// Information technologies in solving modern problems of geology and geophysics.- 7th International Scientific Conference of young scientists and students on.- October 15-18, 2018, Baku,Azerbaijan.- Р.153-155.

8. Хамидов Л.А., Артиков Ф.Р., Хамидов Х.Л. Связь между смещением береговых склонов водохранилищ с вариацией ее объема.// Доклады АН РУз - Ташкент.- 2019.-№4. С.42-45.

11. Хамидов Л.А. Линейная модель концентрации напряжений в разломах земной коры, находящихся в ближней зоне деформационного влияния крупных водохранилищ.// J.Seysmologiya muammolari.-Ташкент.-2019-№1.-С.41-51.

13. Хамидов Л.А., Ибрагимов А.Х., Алимухамедов И.М., Хамидов Х.Л. Возможности совершенствования системы мониторинга сейсмичности в зонах Чарвакского и Андижанского водохранилищ.// J.Seysmologiya muammolari.-Ташкент.-2019-№1.-С.51-60.

17. Хамидов Х.Л. Ўзбекистондаги йирик сув омборлари ҳудудларида сейсмик мониторинг тизимини такомиллаштириш – Автореферат - доктора PhD по техническим наукам – 2019 - 41с.

18. Artikov F.R., Khamidov L.A., Anvarova S.G. Possible influence of the hydrological regime of reservoir operation on the change in local seismicity.// Second International Scientific Conference of Young Scientists on Multidisciplinary approaches in solving modern problems of fundamental and applied sciences (Natural sciences), 3-6 March, 2020 y, Baku, Azerbaijan., P.252-254.

19. Хамидов Х.Л., Ибрагимов А.Х., Хамидов Л.А. Современное состояние и результаты сейсмического мониторинга на плотине и береговых склонах Чарвакского водохранилища.// Вестник УГЗ Белоруссии, Минск –2020 - т.4 - №3 - С.287-296.

20. Khayrulla Lutfullaevich Khamidov Organization of seismic monitoring in reservoir areas.// Second International Scientific Conference of Young Scientists on "Multidisciplinary approaches in solving modern problems of fundamental and applied sciences (Natural sciences)" , 3-6 March, 2020 y, Baku, Azerbaijan., P. 254-256.

25. Хамидов Л.А., Ибрагимов А.Х., Хамидов Х.Л., Артиков Ф.Р., Анварова С.Г., Ибрагимов Ф.И. Результаты обработки данных за текущий период по записям землетрясений на плотине и береговых склонах Чарвакского водохранилища. // J.Seysmologiya muammolari.-№1(2),-2020.-С. 50-64.

26. Хамидов Л.А., Алимухамедов И.М., Артиков Ф.Р., Хамидов Х.Л. Параметры локальной геодинамики ближних зон водохранилищ. // J.Seysmologiya muammolari.-№1(2),-2020.-С.64-80.

©2018-2020 Barcha huquqlar himoyalangan.