11:21/30.07.2020 25

SEYSMIK RISK LABORATORIYASI

Laboratoriya mudiri – geologiya va mineralogiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD)

Sharofiddin Ismatullayevich Yodgorov

Laboratoriya tashkil etilgan yili. Laboratoriya 1966-yilda tashkil etilgan (1985-yilgacha u "seysmik mikrorayonlashtirish", 2019-yilga qadar esa "muhandislik seysmologiyasi" deb nomlangan). Institut tarkibidagi o'zgarishlarga muvofiq, 2019-yilda laboratoriyaning nomi "Seysmik risk"ka o'zgartirildi.

Turli davrlarda quyidagilar laboratoriyaga rahbarlik qilgan: 1966-1985-yillar – Abu Rayhon Beruniy nomidagi Davlat mukofoti sovrindori, geologiya fanlari doktori, professor S.M. Qosimov; 1985-1991-yillar – Abu Rayhon Beruniy nomidagi Davlat mukofoti sovrindori, fizika-matematika fanlari doktori, professor B.M. Mardonov; 1991-1998-yillar – geologiya va minerologiya fanlari nomzodi, katta ilmiy xodim V.A.Ismoilov; 1998-2015-yillar – geologiya va minerologiya fanlari nomzodi, katta ilmiy xodim A.Jo'rayev; 2015-2018-yillar – geologiya va minerologiya fanlari nomzodi, katta ilmiy xodim M.A.To'ychiyeva; 2018-2020-yillar – geologiya va minerologiya fanlari doktori, katta ilmiy xodim V.A. Ismoilov.

Laboratoriya xodimlari tarkibi. 2020-yilda laboratoriyada 14 nafar xodim ishlamoqda, shulardan: bir nafar geologiya va mineralogiya fanlari doktori, ikkita geologiya va mineralogiya fanlari falsafasi doktori, bitta katta ilmiy xodim, besh nafar kichik ilmiy xodim, uchta yetakchi muhandis, bitta laborant va bitta texnik xodim.

Laboratoriyaning asosiy ilmiy yo'nalishi.

• seysmik mikrorayonlashtirishning ilmiy-uslubiy asoslarini va istiqbolli qurilish va rivojlanish zonalari bosh rejalari uchun asos sifatida respublikaning shaharlari va yirik iqtisodiy ob'yektlari hududlarini seysmik mikrorayonlashtirish xaritalarini ishlab chiqish;

• grunt sharoitlari va masofani hisobga olgan holda, seysmik tebranishlar parametrlarining pasayish qonuniyatlarini o'rganish, ularning asosida ehtimoliy baholarni ishlab chiqish va potensial xavfli zilzilalarda gruntlar silkinishining muhandislik parametrlarini prognoz qilish;

• hudud seysmik intensivligining gruntlarning turiga va ularning muhandislik-geologik va seysmik xususiyatlariga bog'liqligini o'rganish;

• seysmodinamik jarayonlar va hodisalarning dispert gruntlardagi rivojlanish qonuniyatlarini o'rganish, ularning tarqalish hududlaridagi seysmik effekt ko'rsatkichlarini baholash usullarini ishlab chiqish;

• hududning muhandislik-geologik sharoitlari hamda mahalliy bino va inshootlarning konstruktiv xususiyatlarini hisobga olgan holda, dala makroseysmik tadqiqoti usullarini takomillashtirish, kuchli va halokatli zilzilalar oqibatlarini baholash;

• bino va inshootlarning seysmik zaifligini baholash metodologiyasini takomillashtirish, shuningdek, "grunt-inshoot" tizimi asosida tebranishlarning instrumental-seysmometrik tadqiqotlari negizida binolarning har xil konstruktiv turlarining zaiflik funksiyalarini aniqlash;

• turli hududiy: viloyat, shahar va maydon miqyosida seysmik riskni baholash va rayonlashtirishning nazariy va uslubiy asoslarini ishlab chiqish.

• kuchli zilzilalarda yetkazilgan zararni baholash texnologiyasini takomillashtirish;

• riskni minimallashtirish, o'lim, jarohatlar sonini kamaytirish, shuningdek favqulodda vaziyatlardan kelib chiqadigan iqtisodiy zararni kamaytirishga yo'naltirilgan ilmiy bilimlarni rivojlantirish.

O'tgan davr mobaynida quyidagi ilmiy, uslubiy va amaliy natijalarga erishildi:

• Farg'ona vodiysi, Markaziy Qizilqum va Toshkentoldi mintaqasi hududlarini batafsil seysmik rayonlashtirishning muhandislik-seysmogeologik asosi yaratildi.

• seysmik intensivlikka mintaqaviy-geologik, tarkibiy-tektonik va muhandislik-geologik omillarning o'ziga xos xususiyatlari ta'sirlarini hisobga olgan holda, shahar hududlarini seysmik mikrorayonlashtirish usullari takomillashtirildi. O'zbekistonning 27ta yirik shaharlarini seysmik mikrorayonlashtirish bo'yicha ishlar olib borildi va qurilish-montaj ishlari xaritalari ishlab chiqilib, ular O'zbekiston Respublikasi arxitektura va qurilish davlat qo'mitasi tomonidan qurilish uchun me'yoriy hujjatlar sifatida tasdiqlandi. Aniq natijalarga erishish uchun bir qator shaharlar (Toshkent, Andijon, Samarqand, Namangan, Farg'ona va Olmaliq)da qurilish-montaj ishlari ikki marta amalga oshirildi.

• Gazli (1976-1984), Qayroqqum (1985), Karpat (1986), Spitak (1988), Susamir (1993) kabi halokatli va boshqa kuchli zilzilalarning oqibatlari batafsil o'rganildi. Grunt sharoitlari va seysmik tebranishlar parametrlariga qarab turli xil ko'p qavatli va konstruksiyali inshootlarning buzilish xususiyatlari aniqlandi. Dispers gruntlarning tarqalishi hududida rezonans effektining namoyon bo'lish xususiyatlari aniqlanib, bu Toshkent shahri hududini seysmik mikrorayonlashtirish sxemasini tuzishga imkon berdi.

• mamlakat hududida seysmik rayonlashtirish va seysmik riskni baholash uchun makroseysmik asos hisoblangan 1970-2018-yillar davridagi kuchli zilzilalar izoseystlari xaritalari katalogi tuzildi. Katalogdagi ayrim xaritalar 1997-yilda Yevrosiyoni va 2002-yilda O'zbekiston hududini seysmik rayonlashtirishda qo'llanildi.

• O'rta Osiyo respublikalari hududida keng tarqalgan mahalliy qurilish materiallaridan qurilgan yakka tartibdagi uy-joylarga yetkazilgan zararning makroseysmik tekshiruvi materiallari bo'yicha seysmik intensivlikni baholash uslubiyoti takomillashtirildi. O'zbekistonning seysmik faol hududlaridagi muhandislik va seysmogeologik sharoitlarga bog'liq ravishda har xil turdagi yakka tartibdagi uylarning qurilishi bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqildi.

• dispers gruntlar seysmik xususiyatlarining gruntning granulometrik tarkibiga, uning quruq holatdagi zichligi, namligi, g'ovaklilik va yutilish koeffitsientlariga bog'liqligi aniqlandi. Respublika hududida keng tarqalgan dispers gruntlarning har bir turi uchun seysmik kattalikning o'sishini baholash maqsadida, gruntning muhandislik-geologik xususiyatlari bilan seysmik to'lqinlarning tarqalish tezligi o'rtasidagi bog'liqlik aniqlandi.

• kompleks muhandislik-geologik va seysmologik tadqiqotlar asosida, “Chinoz”, “To'y-Tepa” va “Pskent” sinov maydonlarida lyoss massivlarda seysmik yoriq deformatsiyalarning rivojlanish qonuniyatlari aniqlandi va lyoss qatlamlarda seysmik yorilish jarayonlarini keltirib chiqaradigan seysmik tebranishlarning miqdoriy parametrlari belgilandi.

• yerosti ishlarida chuqurlikdagi grunt massivlarining seysmik tebranishlari o'zgarishining xususiyatlari aniqlandi. Amplitudaning pasayishi va tebranishlar yuqori chastotali xususiyatlarining chuqurligi bilan past chastotalisi bilan aralashishi aniqlandi. Tadqiqotlar 0 dan 240 m.gacha turli chuqurlikdagi Kovuldi yerosti ishlarida olib borildi.

• texnogen ta'sirlarga qadar va undan keyingi grunt tebranishlari amplituda va chastotali xususiyatlarining o'zgarishiga sabab bo'ladigan grunt sharoitlaridagi texnogen o'zgarishlarning seysmik tebranishlar parametrlariga ta'siri o'rganildi va miqdoriy jihatdan aniqlandi. Har xil turdagi to'kiluvchan gruntlarning muhandislik-geologik va seysmik xususiyatlari batafsil o'rganildi. To'kiluvchan gruntlarning tarqalishi hududidagi seysmik effekt ularning turi va tarkibiga, hosil bo'lish yoshiga, quvvati va suvning chiqarilish darajasiga qarab o'zgarishi aniqlandi.

• Ichan Qal'a qo'riqxonasi (Xiva), Registon maydoni (Samarqand), Ark (Buxoro), "Ko'kaldosh" madrasasi (Toshkent) va boshqalar kabi tarixiy me'moriy yodgorliklar joylashgan hududlarda kompleks muhandislik-seysmologik tadqiqotlar olib borildi, ularning asoslarini saqlash va mustahkamlash bo'yicha tavsiyalar berildi.

• seysmologik, muhandislik-geologik va ijtimoiy-iqtisodiy omillarni o'rganish materiallarini ilmiy tahlil qilish va umumlashtirish asosida O'zbekiston hududida seysmik riskni baholash, rayonlashtirish va boshqarish uslubiyati ishlab chiqildi. Ushbu uslubiyat 9 balli yuqori seysmik zonada joylashgan Andijon viloyatining hududiy darajalarida sinovdan o'tkazildi.

• qurilish maydonchasining seysmikligini aniqlash uchun gruntning seysmik xususiyatlari bo'yicha tasnifi ishlab chiqilib, u "Qurilish me'yorlari va qoidalari" (KMK 2.01.03-96)da O'zbekistonning seysmik mintaqalarida qurilish uchun me'yoriy hujjat sifatida qabul qilindi.

• "O'zLITI" AJ va O'zbekiston Respublikasi FA Mexanika va inshootlar seysmik mustahkamligi instituti bilan hamkorlikda O'zbekiston Respublikasining Davlat standarti (RTS Uz 836-97): "6 balldan 10 ballgacha zilzila intensivligini aniqlash shkalasi" ishlab chiqildi.

• BMT rahbariligida o'tkazilgan "RADIUS" (Tabiiy ofatlar xatarlarini kamaytirish xalqaro o'n yilligi – 1990-2000) xalqaro loyihasi doirasida yirik shahar hududida zilzila ssenariysining seysmik ta'siri prognozining muhandislik va seysmologik asosi yaratildi. Toshkent shahri misolida mintaqaviy geologik va yer sharoitini hisobga olgan holda 6,1 magnitudali va 20 km chuqurlikdagi ssenariyli zilzilaning seysmik effekti tarqalishining sxematik xaritasi tuzildi.

• Jizzax hududida sinovdan o'tgan shaharlashgan hududlarning seysmik xavfini baholash va rayonlashtirish texnologiyasi ishlab chiqildi.

• seysmik ta'sir intensivligi o'zgarishining aniqlangan mintaqaviy va mahalliy xususiyatlari hamda turli binolar va imoratlarning seysmik zaifligini baholash asosida turli hududiy darajalar (ma'muriy mintaqa, shahar qurilishi va qurilish maydoni)da seysmik xavfni baholashning muhandislik-seysmologik asoslari ishlab chiqildi.

• O'zbekiston hududida AES qurilishi uchun alternativ maydoncha tanlandi.

Laboratoriyaning ilmiy va amaliy yutuqlarga erishishida S.M. Qosimov, A.M.Xudaybergenov, M.SH.Shermatov, T.S.Valiyev, S.A. Abdurahmonov, B.M.Mardonov, Yu.K.Chernov, N.M.Jo'rayev, A.Jo'rayev, A.U.To'raxo'jayev, R.A.Tillaboyev, K.SH.Nurmuhamedov, M.U.Mengliboyev, V.A.Ismailov, D.B.Zaynutdinova, S.A.Tyagunov, V.Yu.Sokolov, R.Sh.Inog'omov, M.N.Kenesarin, Sh.X.Abdullayev, M.A.To'ychiyeva, N.G.Mavlonova, M.M.Zokirov, R.T. Yunusxojiyev, Z.Yu.Ahmedov, N. Latipxo'jayev, V.P.Razmolodin, A.B.Pavlov va boshqalar kabi xodimlar salmoqli hissa qo'shishgan.

Dala sharoitidagi muhandislik-geofizik qidiruv ishlarida

Quyidagi xalqaro loyihalarda ishtirok etildi:

1. BMTning 1989-yil 22-dekabrdagi 44/236-son rezolyutsiyasi doirasida "IDNDR-RADIUS" "Toshkent shahrining seysmik riskini baholash" 1996-1997 yillardagi loyihasi.

2. Jahon bankining "Ta'lim muassasalari xavfsizligi bo'yicha global dasturi (GPSS)" va “Tabiiy ofatlar va tiklanish xavfini kamaytirish bo'yicha global jamg'arma (GFDRR)" dasturlari doirasida "Andijon shahri hududidagi seysmik riskni baholash va qabul qilingan ijtimoiy ob'yektlar (4ta maktab, 2ta bolalar bog'chasi va 3 ta shahar kasalxonasi)ga seysmik ta'sirlarning parametrlarini aniqlash" loyihasi, 2019-yil.

Quyidagi monografiyalar chop etildi:

1. Toshkent shahri hududini seysmik mikrorayonlashtirish (1969).

2. O'zbekistonda gidrotexnika inshootlari maydonlarini seysmik mikrorayonlashtirish (1974).

3. Chirchiqni seysmik mikrorayonlashtirish va usullarning ba'zi masalalari (1977).

4. O'zbekistondagi lyoss jinslarining fizika-kimyoviy, muhandislik-geologik va seysmik xususiyatlari (1978).

5. Batafsil seysmik rayonlashtirish va mikrorayonlashtirishning muhandislik va seysmogeologik asoslari (O'zSSR misolida) (1979).

6. Farg'ona vodiysidagi shaharlarni seysmik mikrorayonlashtirish (1982).

7. Nishablanish jarayonlarining shakllanishi va ularning seysmiklik bilan aloqasi (1984).

8. Muhandislik va geologik muammolarini qidirish ishlari geofizikasi usuli bilan hal qilish (1985).

9. 1976 yilgi Gazli zilzilalarining grunt sharoiti bilan bog'liq ta'siri (1985).

10. Chirchiq-Ohangaron havzasining grunt sharoitidagi seysmik ta'sir (1987).

11. 1984-1985-yillarda O'zbekistondagi kuchli zilzilalar. (epitsentr zonasida kuzatishlar, kuchli yer siljishlarining qaydlari va spektrlari) (1988).

12. Gruntning kuchli harakatlanishi va hududning seysmik xavfini miqdoriy baholash (1989).

13. O'zbekiston shaharlarining geoekologiyasi va seysmoekologiyasi (2014).

14. Yakka tartibdagi imorat soluvchilar uchun ko'rsatmalar (2015).

15. Shaharlashgan hududlarda muhandislik-geologik sharoitlar va seysmik risk omillarining shakllanishi va o'zgarishi qonuniyatlari (2015).

16. Toshkent shahri yerosti makonining muhandislik-geologik sharoitlari (2015).

17. Geologik muhitdagi tabiiy va texnogen o'zgarishlarning shakllanish qonuniyatlari (2016).

2018-2020 yillardagi ilmiy jurnallardagi nashrlar:

1. Исмаилов В.А., Нурматов У.А., Ибрагимов А.Х., Хусомиддинов А.С. О последствиях Бахмальского землетрясения 29 сентября 2017 года // Геология и минеральные ресурсы. – Ташкент, 2018. - №1. – С. 35-38.

2. Исмаилов В.А. О влиянии сейсмических воздействий на развитие просадочного процесса и оценка сейсмическую устойчивость лессовых грунтов // Вестник НУ Уз, 2018. - №3/1. – С. 359-363.

3. Хусомиддинов С.С., Исмаилов В.А., Исламова Н.Ф. Сейсмический риск г.Джизака // Геология и минеральные ресурсы. – Ташкент, 2018. - №4. – С. 48-52.

4. Исмаилов В.А., Актамов Б.У. Методика оценка повреждаемости и уязвимости индивидуальных домов при сейсмических воздействиях с различной интенсивностью // Научно-практический журнал: Архитектура. Строительство. Дизайн. – Ташкент, 2018. - №1-2. – С. 72-78.

5. Vakhitkhan Ismailov.Engineering-seismological aspects of earthquake scenario development on the example of Tashkent, Uzbekistan // International Journal of Geology, Earth and Environmental Sciences. – India, 2018. – Vol. 8(2). – Р. 30-35.

6. Исмаилов В.А., Аллаев Ш.Б. Особенности затухания сейсмической интенсивности в различных грунтовых условиях // Проблемы энерго- и ресурсосбрежения. – Ташкент, 2018. - №3-4. – С.284-290. (05.00.00; №21).

7. Исмаилов В.А., Актамов Б.У., Авазов Ш.Б. Об оценки повреждаемости различных типов зданий при сильных землетрясениях // Экологический вестник Узбекистана. – Ташкент, 2018. - №9. – С. 15-17.

8. Бозоров Ж., Исмаилов В. Оценка влияния методов силикатизации лессовых грунтов на изменение их сейсмических свойств// Вестник НУ Уз, 2020. - №3/1. – С. 149-153.

9. Исмаилов В.А., Актамов Б.У., Аллаев Ш.Б. Методика оценки последствий сильного землетрясения для городских территории //Вестник Университета гражданской защиты МЧС Беларуси, Т. 4, № 3, 2020. - С.305-315

So‘nggi yillarda nashr etilgan ishlar

1. Усовершенствованно методические руководства по проведению исследования по «Сейсмическому микрорайонированию».

2. Разработана технология оценки и районирования сейсмического риска урбанизированных территории и апробирована на территории г.Джизака.

3. Разработана научно-методологическая основа инженерно-сейсмологических исследований для оценки сейсмического риска разномасштабных уровнях: региональном, городском и площадном.

4. Разработана научно-методологическая основа оценки геологических рисков на территории городских территории.

5. Оценены сейсмические риски для территории городов Джизак и Бухара в экономических показателях.

6. Исмаилов В.А., Аллаев Ш.Б. Особенности затухания сейсмической интенсивности в различных грунтовых условиях // Проблемы энерго- и ресурсосбрежения. – Ташкент, 2018. - №3-4. – С.284-290. (05.00.00; №21).

©2018-2020 Barcha huquqlar himoyalangan.