Seysmik Risklar Laboratoriyasi

SEYSMIK RISK LABORATORIYASI

Seysmik risk laboratoriyasi zilzilalar ta’sirida aholi punktlari, binolar, infratuzilma obyektlari va iqtisodiy tizimlarning ehtimoliy talafotlanish darajasini baholashga ixtisoslashgan ilmiy-amaliy laboratoriya hisoblanadi.

Laboratoriya binolar seysmik zaifligi, ma’lumotlar bazasi, mahalliy grunt sharoitlari va iqtisodiy yo‘qotishlarni integratsiyalashgan holda tahlil qilib, seysmik riskni kamaytirish bo‘yicha ilmiy asoslangan yechimlar ishlab chiqadi.

2. Laboratoriya maqsadi

Laboratoriyaning maqsadi kuchli zilzilalar oqibatida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ijtimoiy va iqtisodiy zararlarni oldindan baholash, xavf darajasi yuqori hududlarni aniqlash hamda davlat tashkilotlari, qurilish sohasi va favqulodda vaziyatlar tizimi uchun ilmiy asoslangan qaror qabul qilishni qo‘llab-quvvatlovchi tahliliy vositalarni ishlab chiqishdan iborat.

3. Asosiy ilmiy yo‘nalishlar 3.1. Ma’lumotlar bazasi

Laboratoriyada binolar, aholi va infratuzilma obyektlari bo‘yicha GIS asosidagi ma’lumotlar bazasi shakllantiriladi. Ushbu baza zilzila ssenariylari bo‘yicha talafot va iqtisodiy zararlarni hisoblashda asosiy ma’lumot manbai hisoblanadi.

3.2. Binolarning seysmik zaifligi va zaiflik funksiyalari

Laboratoriya turar-joy, jamoat va ishlab chiqarish binolarining konstruktiv turi, qurilish davri, qavatliligi, materiallari va muhandislik holatiga qarab ularning zilzilaga nisbatan zaiflik darajasini baholaydi. Ushbu tahlillar seysmik zaiflik funksiyalarini ishlab chiqish uchun asos bo‘ladi.

3.3. Zilzila ssenariylari va talafot modellashtirish

Laboratoriyada turli magnituda, chuqurlik va epitsentral joylashuvga ega ssenariy zilzilalar asosida binolarning ehtimoliy talafotlanish darajasi hamda iqtisodiy zarar ko‘rsatkichlari modellashtiriladi.

3.4. Mahalliy grunt sharoitlari tahlili

Laboratoriya mahalliy grunt sharoitlarining seysmik to‘lqinlar kuchayishiga ta’sirini baholaydi. Bunda Vs30, HVSR (Nakamura) usuli, muhandislik-geologik ma’lumotlar va seysmik mikrohududlashtirish natijalaridan foydalaniladi.

3.5. GIS va raqamli xaritalash

Laboratoriya seysmik risk, binolar zaifligi, aholi zichligi va ehtimoliy zarar ko‘rsatkichlarini GIS muhitida tahlil qiladi. Natijalar xaritalar, fazoviy ma’lumotlar bazasi va interaktiv risk qatlamlari ko‘rinishida shakllantiriladi.

4. Tadqiqot metodlari

• Ehtimoliy seysmik xavf tahlili;
• Ssenariy zilzila asosida risk baholash;
• Binolarning ma’lumotlar bazasi modelini shakllantirish;
• Binolarning seysmik zaiflik funksiyalarini ishlab chiqish;
• Makroseysmik ma’lumotlar asosida zarar tahlili;
• Iqtisodiy talafotlarni hisoblash;
• GIS asosida seysmik risk xaritalash;
• Mahalliy grunt sharoitlari tahlili.

5. Dasturiy vositalar va texnologiyalar

• OpenQuake Engine;
• GIS dasturlari;
• Muhandislik-seysmologik hisoblash va ma’lumotlarni qayta ishlash vositalari;
• Seysmik katalog va akselerogrammalarni qayta ishlash vositalari;
• STRATA;
• Geopsy;
• Plaxis;
• Raqamli ma’lumotlar bazasi va xaritalash platformalari.

6. Laboratoriya mahsulotlari

Laboratoriya quyidagi ilmiy-amaliy mahsulotlarni ishlab chiqadi:

• Seysmik risk xaritalari;
• Ssenariy zilzila xaritalari;
• Binolar ma’lumotlar bazasi;
• Binolarning seysmik zaiflik klassifikatsiyasi;
• Talafotlanish darajasi xaritalari;
• Iqtisodiy zarar baholash natijalari;
• Mahalliy grunt sharoitlari xaritalari;
• Seysmik riskni kamaytirish bo‘yicha tavsiyalar;
• Davlat tashkilotlari uchun ilmiy-tahliliy hisobotlar;
• Ilmiy maqolalar va metodik qo‘llanmalar.

7. Amaliy qo‘llanish sohalari

Laboratoriya natijalari quyidagi sohalarda qo‘llaniladi:

• Shaharsozlik va hududiy rejalashtirish;
• Qurilish xavfsizligini asoslash;
• Mavjud binolar fondini baholash;
• Favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik;
• Seysmik sug‘urta mexanizmlarini ishlab chiqish;
• Iqtisodiy zararlarni oldindan baholash;
• Davlat dasturlari va xalqaro loyihalar uchun tahliliy ma’lumotlar tayyorlash;
• Seysmik riskni kamaytirish strategiyalarini ishlab chiqish.

8. Ilmiy-amaliy loyihalar

1. 2018–2020 yillar
   Kuchli zilzilalar sodir bo‘lganda favqulodda vaziyatlarni oldini olish va ularni bartaraf etish bo‘yicha Davlat sistemasining samarali chora-tadbirlar ssenariysini ishlab chiqish (PZ-20170928253).


2. 2021–2022 yillar
   QMQ-2.01.03.96 “Seysmik rayonlarda qurilish” me’yoriy hujjati seysmologik qismining 1.1-jadvalini o‘zgartirish uchun gruntlarning seysmik xususiyatlari bo‘yicha kategoriyalarini aniqlashtirish.


3. 2022–2023 yillar
   «Qurilish maydonlarining seysmiklik darajasini (makroseysmik ballarda va muhandis ko‘rsatkichlarda) aniqlash uchun grunt sharoitlarining seysmik modellarini ishlab chiqish va ularni amaliyotga joriy etish mexanizmini yaratish».


4. 2023–2025 yillar
   Kuchli zilzilalar riskini bashoratlash texnologiyasini ishlab chiqish (AL-5822012294).


5. 2023 yil
   Yuqori qavatli binolarning seysmik riskini baholash metodikasini ishlab chiqish.


6. 2024–2025 yillar
   Kuchli zilzilalar ta’sirida Toshkent shahrining talafotlanish darajasini iqtisodiy baholash imkonini beruvchi raqamli simulyatsion modelini yaratish.


7. 2024–2025 yillar
   QMQ 2.01.03-96 «Seysmik hududlarda qurilish» me’yoriy hujjati seysmologik qismining 1.1-jadvalini o‘zgartirish uchun gruntlarning seysmik ko‘rsatkichlari bo‘yicha elektron baza yaratish.


8. 2024–2026 yillar
   Seysmik faol hududlarda turli darajadagi seysmik xatarni baholash va zilzila talafotlarini kamaytirishning ilmiy asoslarini ishlab chiqish (fundamental loyiha).


9. 2025–2026 yillar
   “Kuchli zilzilalarda epitsentral zonalarda bino-inshootlarni shikastlanishini makroseysmik ma’lumotlar bazasi platformasini ishlab chiqish” (AL-8924073457).

Yuqoridagi mavzularda ilmiy-amaliy loyihalar bajarilgan.

9. Hamkorlik yo‘nalishlari

Laboratoriya quyidagi yo‘nalishlarda hamkorlikka ochiq:

• Seysmik xavf va risk baholash;
• Binolar seysmik zaifligi va talafotlarni modellashtirish;
• GIS va ma’lumotlar bazasi;
• OpenQuake asosida ssenariy va ehtimoliy risk tahlili;
• Tarixiy zilzilalar va makroseysmik ma’lumotlar tahlili;
• Seysmik sug‘urta va iqtisodiy zararlarni baholash;
• Multiseysmik risklarni baholash;
• Yosh tadqiqotchilar uchun trening va ilmiy almashinuv;
• Xalqaro grantlar va qo‘shma loyihalar.

10. Bog‘lanish Manzil: O‘zbekiston Respublikasi, Toshkent shahri, Zulfiyaxonim ko‘chasi, 3-uy. Ish vaqti: Dushanba – Juma, 09:00–17:00 Mas’ul shaxs: Yodgorov Sharofiddin Ismatullaevich Lavozimi: Laboratoriya mudiri Telefon: +998 97 726 41 27 E-mail: sh.i.yodgorov@gmail.com